Opent in een nieuw tabblad
Mijn wereld

Denkers

Wie ligt er onder deze verhalen?
Portret van Georges Bataille

Georges Bataille

Georges Bataille Georges Bataille werd ogeboren in Billom in de Auvergne en overleed  in Parijs. Zijn vader leed aan neurosyfilis, was bij Georges’ geboorte bijna blind en raakte later verlamd. In augustus 1914 bekeerde Bataille zich tot het katholicisme. Dat geloof liet hij geleidelijk los en omstreeks 1920 zegde hij het af. In 1922 behaalde hij aan de École des Chartes het diploma van archivaris-paleograaf. Dat jaar verbleef hij in Madrid, waar hij een corrida bijwoonde waarin de matador Manuel Granero dodelijk gewond raakte. Hij verwerkte het voorval later in Histoire de l’œil. Hij kreeg een betrekking bij het Cabinet des Médailles van de Bibliothèque nationale en werd in 1949 benoemd tot conservator van de bibliotheek van Carpentras. Vanaf 1951 leidde hij de gemeentebibliotheek van Orléans. Omstreeks 1927 begon hij een behandeling bij de psychoanalyticus Adrien Borel. In 1928 verscheen onder het pseudoniem Lord Auch Histoire de l’œil. Via Michel Leiris leerde hij André Breton en de surrealisten kennen. Aan het einde van de jaren twintig veroordeelde Breton hem in het Tweede Manifest, waarna Bataille met afvallige surrealisten het tijdschrift Documents redigeerde, dat in 1929 en 1930 verscheen. In 1934 en 1935 volgde hij de Hegelseminars van Alexandre Kojève. In 1935 sloot hij zich aan bij Contre-Attaque. Vanaf 1936 verscheen Acéphale, met een gelijknamige geheime groep. In 1937 organiseerde hij samen met Roger Caillois en Michel Leiris het Collège de Sociologie. Tijdens de oorlog schreef hij de boeken die hij later bundelde als La Somme athéologique. L’Expérience intérieure (1943) beschrijft een mystieke ervaring zonder God, uitkomend in niet-weten. Le Coupable volgde in 1944 en Sur Nietzsche in 1945. In 1946 richtte hij het tijdschrift Critique op. La Part maudite (1949) ontwerpt een algemene economie waarin een overschot aan energie uiteindelijk moet worden uitgegeven, ordelijk via geschenken, feesten, luxe, kunst of erotiek, of catastrofaal via crisis en oorlog. L’Érotisme (1957) opent met de stelling dat erotiek de goedkeuring van het leven is tot in de dood. Het boek behandelt taboe, offer en overschrijding. Datzelfde jaar verscheen La Littérature et le Mal, met hoofdstukken over onder meer Emily Brontë, Baudelaire, Sade, Kafka en Genet, en de roman Le Bleu du ciel, geschreven in 1935 en 1936. Madame Edwarda schreef hij in 1941. Het verscheen clandestien onder het pseudoniem Pierre Angélique met een valse datering, 1937. Ma mère verscheen postuum in 1966. Bataille trouwde in 1928 met Sylvia Maklès en in 1951 met Diane Kotchoubey de Beauharnais. Uit elk huwelijk werd een dochter geboren. Zijn werk heeft volgens een overzicht van de University of Warwick onder meer Foucault, Derrida, Kristeva, Blanchot en Nancy beïnvloed. Foucault wijdde in 1963 het essay Préface à la transgression aan hem. Bataille keert ook terug in Schaduw van Verlangen van A.J. Heselman. In het atelier van de schilder Julian staat L’Érotisme op de boekenplank, versleten door herhaald lezen en volgeschreven met potloodaantekeningen. Wanneer Julian, Emma en Isabella elkaar daar ontmoeten, slaat Isabella het boek open en leest ze de openingszin hardop voor. Overschrijding blijft er geen abstract begrip. De personages passeren de grens tussen kunstenaar en model en die tussen vreemden en vertrouwden, en Emma overschrijdt ook de grens tussen wie ze dacht te zijn en wie ze misschien is. Julian verdwijnt in zijn schilderwerk tot hij zichzelf verliest, en hij ervaart verlangen en vernietiging als aan elkaar verbonden. Het verlies van zijn eerdere liefde Sarah kleurt zijn kijk op die verbinding. De roman neemt Bataille daarbij niet klakkeloos over. Julian twijfelt aan de gedachte dat erotiek begint waar angst ophoudt, een stelling die hij aan Bataille toeschrijft. Hij vermoedt dat erotiek juist ontstaat waar angst en verlangen elkaar kruisen. Later zet Emma Bataille in voor een essay dat Isabella als verraad ervaart. Zo toetst het verhaal de theorie aan wat ze met de personages doet.
Lees wat deze denker hier doet  →
Portret van Jean Paul Sartre

Jean Paul Sartre

Jean-Paul Sartre Jean-Paul Sartre werd op 21 juni 1905 geboren in Parijs en overleed op 15 april 1980 in dezelfde stad. Aan de École normale supérieure ontmoette hij in 1929 Simone de Beauvoir, met wie hij een levenslange en niet-monogame verbintenis aanging. In 1933 en 1934 verbleef hij aan het Institut français in Berlijn en bestudeerde hij Husserl. Zijn roman La Nausée verscheen in 1938. In 1939 werd hij opgeroepen als meteoroloog, in 1940 viel hij in krijgsgevangenschap en in april 1941 kwam hij vrij. Over de reden van zijn vrijlating bestaan verschillende verklaringen. L’Être et le Néant, zijn filosofische hoofdwerk, verscheen in 1943. Datzelfde jaar volgde het toneelstuk Les Mouches en in 1944 Huis clos. In oktober 1945 verscheen het eerste nummer van het tijdschrift Les Temps modernes, waarvan hij hoofdredacteur was. Zijn lezing over het existentialisme als humanisme, eind 1945 gehouden, werd in 1946 uitgegeven. In 1960 verscheen Critique de la raison dialectique, uit zijn marxistische periode. In 1964 weigerde hij de Nobelprijs voor Literatuur. Tussen 1971 en 1972 verscheen zijn onafgemaakte studie over Flaubert, L’Idiot de la famille. Zijn begrafenis op 19 april 1980 trok naar schatting 50.000 mensen. Volgens Sartre gaat de existentie vooraf aan de essentie, want de mens heeft geen vooraf bepaalde aard. Hij noemt de mens veroordeeld tot vrijheid, wat angst en verantwoordelijkheid met zich meebrengt. Kwade trouw (mauvaise foi) is het zelfbedrog waarmee men de eigen vrijheid ontvlucht. Zijn bekendste voorbeeld is de ober die zijn rol speelt tot hij zichzelf als object behandelt. In de blik van de ander ervaart het zelf zich plotseling als object, wat schaamte teweegbrengt. De verhouding tussen bewustzijnen is volgens hem in de eerste plaats conflict, een gedachte die in Huis clos doorklinkt in de zin dat de hel de ander is. Hij verwierp het onbewuste van Freud en vond dat de schrijver zich moest engageren. In Schaduw van Verlangen noemt Isabella Sartre aan het einde van een lang gesprek over verlangen en verantwoordelijkheid. Ze zegt dat Sartre ergens schreef dat we veroordeeld zijn tot vrijheid en voegt eraan toe dat we misschien ook veroordeeld zijn tot verlangen. De eerste helft volgt een bekende Sartre-formulering, de tweede helft is haar eigen gedachte. Ook waar zijn naam niet valt, leeft Sartre mee in het verhaal. Emma erkent dat ze haar verlangens lang ontkende om nooit verantwoordelijk te hoeven zijn voor haar keuzes, wat aansluit bij kwade trouw. Julian zegt dat zijn identiteit rond observeren is gebouwd en dat er buiten die rol misschien niets overblijft, wat doet denken aan de ober die in zijn rol opgaat. Isabella werpt hem tegen dat zijn vrijheid ook een vlucht kan zijn, een intellectuele mantel voor de onwil om echt te kiezen. Emma ziet later dat identiteit zich voortdurend vormt door de keuzes die je maakt, wat dicht bij Sartres existentie vóór essentie ligt. Het kijken heeft eveneens een sartriaanse lading. Bij Sartre laat de blik van de ander mij mezelf als object ervaren, met schaamte tot gevolg. In het boek is Julian toeschouwer en wordt hij zelf bekeken. Emma weet zich gadegeslagen, maar Isabella’s blik maakt haar handen zekerder en later toont ze geen schaamte meer. Het verhaal keert de objectiverende blik zo om in wederkerigheid, wat haaks staat op Sartres opvatting dat de verhouding tussen bewustzijnen vooral conflict is. Isabella betwijfelt bovendien hoeveel vrijheid er is. Ze vraagt hoeveel mensen vrij denken te kiezen terwijl krachten buiten hun begrip hen drijven, en zegt dat verlangen ons verandert in wat we niet hebben gekozen te worden. Dat staat op gespannen voet met Sartres nadruk op keuze en zijn afwijzing van het onbewuste. In Krassen in Steen draait het om vrijheid en toerekening. Vandermeersch stelt dat autonomie een eigenschap van de tekst is en niet van de lezer. Hij zegt zich nooit verantwoordelijk te hebben gevoeld tegenover een maatstaf die hij intellectueel niet kon verdedigen. Zijn daden presenteert hij als het trekken van een gevolg uit een premisse die niemand wilde erkennen, want de institutionele schuld verbergt zich volgens hem achter procedures. Wie Sartre als maatstaf neemt, kan in die redenering kwade trouw zien, omdat de verantwoordelijkheid bij een systeem wordt neergelegd. Dat is mijn toepassing van Sartres begrip en geen uitspraak van Sartre zelf. Alexandra weigert dat kader. Ze zegt dat ze geen instrument is, wijst erop dat een gesloten systeem niets leert en geeft hem geen antwoord in zijn eigen taal. De blik werkt in het boek op een sartriaanse manier. Alexandra staat achter het eenrichtingsglas en noteert dat Vandermeersch weet dat ze daar staat en dat hij het goed vindt. Wie kijkt, blijkt gezien te worden, wat aansluit bij het sleutelgat in Sartres analyse van de blik. Het boek maakt bovendien verschil tussen het ik heb jou uitgekozen van Vandermeersch en het ik heb jou gezien bij Nox. Het eerste behandelt een mens als instrument en het tweede als bewustzijn. Keuze en verzwijgen dragen het slot. Alexandra verzwijgt wat Nox in het gewelf deed en het manuscript noemt dat een handeling die ze weloverwogen verzweeg, met het bewustzijn van een keuze. Elders beseft ze dat uitstel ook een beslissing is, en ze loopt eerder door langs een verlicht raam in een keuze die ze pas later als keuze herkent. Dat past bij Sartres vrijheid die men niet kan ontlopen. Nox zegt dat hij verantwoordelijkheid neemt en Alexandra antwoordt dat verantwoordelijkheid die geen rekenschap aflegt, willekeur is. Sartre leidt verantwoordelijkheid af uit de vrijheid zelf, wat dichter bij Nox ligt, terwijl Alexandra een meer institutionele maatstaf toevoegt. Robbe Stassijns toont de keerzijde. Het boek beschrijft zijn band met Vandermeersch als een gravitatie, de logica van een steen naar het laagste punt, en Vandermeersch’ advies klinkt als advies maar heeft de structuur van een instructie. De rechtbank moet het onderscheid trekken tussen de man en het moment dat hem tot dit maakte. Alexandra beschrijft in haar rapport het verschil tussen wie weet en wie ziet maar wegkijkt, en beslist het niet. Zo blijft de sartriaanse vraag hoeveel vrijheid iemand had open. Ook Nox past in dit kader. Hij houdt de jaren voor zijn komst achter en zegt dat hij het systeem uitvond, tenminste, dat dacht hij. Aan het eind zegt Alexandra dat ze niet weet wat ze met zijn verleden doet. Sartre ziet de mens als wezen met een niet vooraf bepaalde aard, zodat het verleden een gegeven blijft en geen definitie. Waar Sartre vrijheid radicaliseert, laat Krassen in Steen de grens tussen systeem en mens bewust onbeslist. Het rapport trekt ze niet en de beslissing is voor anderen. De sartriaanse lezingen in deze alinea’s zijn mijn interpretaties. Schaduw van Verlangen onderzoekt vooral vrijheid en kwade trouw in intieme relaties, Krassen in Steen toetst dezelfde vragen aan schuld en toerekening. Het filosofisch fundament van het oeuvre omschrijft vrijheid overigens als een dynamisch evenwicht dat afhankelijkheid erkent, wat milder is dan Sartres radicale vrijheid.
Lees wat deze denker hier doet  →
Portret van Kurt Gödel

Kurt Gödel

Kurt Gödel Kurt Gödel werd op 28 april 1906 geboren in Brno, toen Brünn in Oostenrijk-Hongarije. Zijn familie noemde hem Herr Warum, Meneer Waarom, vanwege zijn onophoudelijke vragen. Vanaf 1924 studeerde hij aan de Universiteit van Wenen, eerst natuurkunde en later wiskunde en logica, en hij woonde bijeenkomsten van de Wiener Kreis bij. In 1929 promoveerde hij bij Hans Hahn op de volledigheidsstelling voor de eerste-orde logica, die in 1930 verscheen. In september 1930 sprak hij op een congres in Koningsbergen over die stelling en liet hij doorschemeren dat er onvolledigheid dreigde. In 1931 volgde in de Monatshefte für Mathematik und Physik zijn artikel Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme I. In 1938 voerde hij het constructibele universum L in, waarmee hij aantoonde dat het keuzeaxioma en de algemene continuümhypothese relatief consistent zijn met de verzamelingenleer. Een monografie over de continuümhypothese verscheen in 1940. In september 1938 trouwde hij met Adele Nimbursky. Het paar verliet Wenen in 1939 en reisde via de Trans-Siberische spoorlijn en Japan naar de Verenigde Staten, waar ze in maart 1940 San Francisco bereikten. Hij werkte aan het Institute for Advanced Study in Princeton, werd er in 1946 vast lid en in 1953 hoogleraar, en werd in 1948 Amerikaans staatsburger. Hij onderhield een nauwe vriendschap met Albert Einstein en verdedigde zijn hele loopbaan het wiskundig platonisme. In zijn laatste jaren ontwikkelde hij een obsessieve angst om vergiftigd te worden. Hij overleed op 14 januari 1978 in Princeton, volgens de overlijdensakte aan ondervoeding en uitputting als gevolg van een persoonlijkheidsstoornis. Zijn verzamelde werk verscheen vanaf 1986 bij Oxford University Press. De eerste onvolledigheidsstelling zegt dat een consistent formeel systeem met een beslisbare verzameling axioma’s en regels, dat voldoende rekenkunde bevat, een uitspraak heeft die het noch bewijst noch weerlegt. Gödel eiste in 1931 nog ω-consistentie en Rosser verving die eis in 1936 door gewone consistentie. De tweede stelling zegt dat zo’n systeem, als het consistent is, zijn eigen consistentie niet kan bewijzen. Het bewijs vertaalt formules en bewijzen naar getallen, de zogeheten Gödelnummering, en construeert met een diagonaalargument een uitspraak die in essentie zegt dat ze zelf niet bewijsbaar is. Die uitspraak is waar zolang het systeem consistent is. De stellingen tonen niet dat waarheid in absolute zin onbewijsbaar is, want elke onbewijsbare uitspraak wordt bewijsbaar in een sterker systeem. Ze tonen ook niet dat alle theorieën onvolledig zijn, want de rekenkunde van Presburger en de Euclidische meetkunde zijn volledig. Volgens de Stanford Encyclopedia of Philosophy bestaat brede consensus dat de anti-mechanistische argumenten van Lucas en Penrose falen. Krassen in Steen gebruikt die stellingen als bouwprincipe en het nawoord zegt dat ook uitdrukkelijk. Na zesenveertig uur werk op de vloer ziet Alexandra Devos dat bepaalde tekens verwijzen naar hun eigen positie binnen het systeem. Ze spreken over het spreken. Het boek zet de twee stellingen in eigen bewoordingen neer en vertelt dat Alexandra ze in haar tweede doctoraatsjaar in het technische origineel las. De dader herkent Gödel wanneer hij de vergrotingen bekijkt en wijst de structuur aan in de linkerbovenhoek. De codes vormen samen een redenering waarin de eerste iets poneert, de tweede het uitwerkt en de derde de conclusie met een datum aanbrengt. De vierde bevat volgens Alexandra een formule met een zelfverwijzing en een ontkende bewijsbaarheid. Dat komt overeen met de vorm van de Gödelzin, die volgens de Stanford Encyclopedia gelijkwaardig is met de ontkenning van de eigen bewijsbaarheid. De dader zegt in het boek dat Gödel heeft aangetoond dat er waarheden bestaan die een systeem niet via zijn eigen regels kan bereiken, en dat hij hetzelfde voor lezers heeft aangetoond. In zijn codeersysteem verschuift De dader de betekenis van Gödels symbolen. De bewering dat Gödel de uitkomst niet als nederlaag zag en dat het systeem faalt terwijl de waarheid standhoudt, past bij zijn platonisme.
Lees wat deze denker hier doet  →
Portret van Maurice Merleau-Ponty

Maurice Merleau-Ponty

Maurice Merleau-Ponty Maurice Merleau-Ponty werd op 14 maart 1908 geboren in Rochefort-sur-Mer en overleed op 3 mei 1961 in Parijs aan een hartaanval, drieënvijftig jaar oud. Van 1926 tot 1930 studeerde hij aan de École normale supérieure en in 1930 eindigde hij tweede bij de agrégation. In 1949 kreeg hij aan de Sorbonne een leerstoel kinderpsychologie en pedagogie. In 1952 werd hij gekozen tot hoogleraar filosofie aan het Collège de France en met vierenveertig jaar was hij de jongste die dat ooit werd. Samen met Sartre en De Beauvoir richtte hij het tijdschrift Les Temps modernes op. Hij verliet de redactie in 1952 en 1953 na politieke meningsverschillen, en zijn boek Les aventures de la dialectique uit 1955 bekritiseerde Sartres politiek. De breuk is volgens de Stanford Encyclopedia of Philosophy nooit helemaal hersteld. Zijn belangrijkste werken zijn La Structure du comportement (1942) en Phénoménologie de la perception (1945), dat tijdens zijn leven zijn bekendste boek werd. Daarnaast verschenen Humanisme et terreur (1947), Sens et non-sens (1948) en Signes (1960). Postuum volgden Le Visible et l’invisible (1964) en het onvoltooide La Prose du monde (1969). De kern van zijn denken is dat waarneming begint in het lichaam. Hij bekritiseert zowel het empirisme als het intellectualisme omdat beide een kant en klare wereld veronderstellen. Het lichaamsschema is een voorbewust systeem van bewegingen en ruimtelijke verhoudingen, en het lichaam richt zich met een ik kan op de wereld. In het geval van Schneider, een gewonde patiënt die Gelb en Goldstein bestudeerden, breekt die gerichtheid, en daarmee de boog die hem in zijn menselijke en morele wereld plaatst. Gewoonten zijn volgens hem afgezette lagen van vroeger handelen die een eigen traagheid krijgen. Seksualiteit geeft aan het hele leven een atmosfeer van seksuele betekenis. Wie met de ene hand de andere aanraakt, ervaart een dubbele gewaarwording, en in Le Visible et l’invisible wordt dat de omkeerbaarheid van aanraken en aangeraakt worden. Het vlees is daar het gemeenschappelijke element van voelend lichaam en gevoelde dingen, en de chiasme beschrijft hun kruisende uitwisseling. Het lichaam is een derde genre van zijn tussen puur subject en object. Tegenover Sartres vrijheid die volgens hem totaal of nul zou zijn, stelt hij een vrijheid die voortkomt uit onze betrokkenheid in een wereld van betekenissen die we niet kozen. Taal drukt betekenis uit zoals een lichaamsgebaar. De Stanford Encyclopedia vermeldt ook dat zien betekent zichtbaar zijn. In Schaduw van Verlangen speelt het lichaam een bepalende rol, en vooral het onderscheid tussen kijken en aanraken. Julian schildert de drie hoofdpersonen als silhouetten die naar elkaar toe bewegen en elkaar niet raken. Wanneer Emma vraagt waarom hij hen schildert terwijl ze elkaar niet aanraken, zegt hij dat aanraking het einde van de fantasie is, en Isabella antwoordt dat het misschien het begin is. Later vertelt hij hoe Sarah hem liet begrijpen dat kijken een vorm van aanraking kan zijn. Hij schilderde haar en zij fotografeerde hem terwijl hij schilderde, waardoor beiden subject en object werden en niemand meer wist wie wie bekeek. Dat sluit aan bij de omkeerbaarheid van Merleau-Ponty. Ook Emma’s lichaam handelt voor het denken uit. Voor de spiegel brandt haar enkel nog op de plek waar Isabella’s vinger eerst de schoen en daarna haar huid raakte. Ze trekt aan een rits die niet open wil en gaat door, omdat stoppen nadenken betekent en nadenken gevaarlijk voelt. Julians jaloezie zit eveneens in zijn lichaam, in hoe gretig het op Isabella’s aanraking reageert. Emma’s dagboek beschrijft dezelfde verstrengeling. Ze observeert zichzelf en de anderen, voelt een tinteling die opwinding en voorzichtigheid in zich draagt en noemt elke aanraking een analytisch en sensueel document. Dat de seksualiteit van de drie een atmosfeer wordt die hun hele samenleven kleurt, komt overeen met wat de Stanford Encyclopedia over Phénoménologie de la perception zegt. In Krassen in Steen werkt het lichaam als kenbron. Alexandra Devos staat onder de douche te beslissen en merkt dat haar lichaam de keuze voor de observatiekamer al heeft gemaakt. Ze ligt wakker met de herinnering aan Nox’ handen die haar vasthielden en loslieten, en ze houdt de koelte van het laken vast als het enige tastbare. Ze leest lichamen als tekst. Nox’ rug houdt lichte afstand van de stoel en zijn blik rust op een punt vóór hem, en in de lijn van zijn kaak ziet ze een opgehouden kwaadheid. Dat is het gewoontelichaam in de zin van Merleau-Ponty, vroeger handelen dat zich heeft afgezet. Alexandra’s methode begint bovendien bij zulke gewoonten, en ze schrijft het woord gewoonte naast haar aantekeningen. Ook het kijken verloopt in het boek twee kanten op. Alexandra staat achter het spiegelglas en schrijft op dat Vandermeersch weet dat ze daar staat en dat hij het goed vindt. Wie ziet, blijkt zichtbaar. Wanneer ze samen met Nox aan de zaak werkt, ontstaat de dader in de ruimte tussen hun twee lezingen, een vorm die geen van beiden alleen had kunnen bouwen. Dat is intersubjectief kennen in plaats van een geïsoleerd bewustzijn dat de wereld overziet. Vandermeersch staat daar tegenover als de man die lichamelijkheid herleidt tot een systeem. Zijn constructie is een redenering die van binnenuit klopt.
Lees wat deze denker hier doet  →
Portret van Michel de Montaigne

Michel de Montaigne

Michel de Montaigne Michel de Montaigne werd op 28 februari 1533 geboren op het kasteel van Montaigne in de Guyenne en overleed er op 13 september 1592, negenenvijftig jaar oud. Rond 1539 kwam hij op het Collège de Guyenne in Bordeaux terecht. In 1557 werd hij raadsheer in het parlement van Bordeaux. Zijn vriend Étienne de La Boétie stierf in 1563, ongeveer vier jaar nadat ze elkaar hadden leren kennen. Rond 1570 erfde Montaigne het kasteel en in 1571 trok hij zich terug in de bibliotheektoren. De Essais verschenen voor het eerst in 1580. In het voorwoord, gedateerd op 1 maart 1580, schrijft hij dat hij zelf de stof van zijn boek is. Het derde boek schreef hij in 1588, het jaar waarin hij Marie de Gournay ontmoette, die hij zijn aangenomen dochter noemde en die later de Essais uitgaf. Rond 1576 liet hij een medaille slaan met het Griekse woord epechō, ik onthoud mij, en de vraag Que sçay-je, wat weet ik. Vanaf 1578 kreeg hij nierstenen. In 1580 en 1581 reisde hij door Europa en tijdens die reis koos Bordeaux hem tot burgemeester, een ambt dat hij tot 1585 bekleedde. Zijn reisdagboek werd pas in 1774 gepubliceerd. Het langste essay, de Apologie voor Raymond Sebond, bevat zijn scherpste sceptische redeneringen. De Stanford Encyclopedia of Philosophy leest ze als een uitdaging aan de aanmatiging van de rede en ziet in zijn scepsis een middel om beter te oordelen. Over de gewoonte schrijft hij dat ze het oog van ons oordeel in slaap sust en dat de wetten van het geweten, die we aan de natuur toeschrijven, uit gewoonte zijn geboren. In het essay over de kannibalen stelt hij dat ieder barbaars noemt wat niet tot de eigen praktijk behoort. In het essay over het berouw schrijft hij dat hij de overgang schildert. In het essay over de ervaring noemt hij zichzelf verstandelijk zinnelijk en zinnelijk verstandelijk. In Over de eenzaamheid beschrijft hij zijn arrière-boutique, een eigen achterkamer van de geest waarin hij zijn echte vrijheid vestigt. Zijn ethiek is een ethiek van de maat genoemd, met als enige buitensporige element zijn afkeer van wreedheid, die hij als het ergste kwaad rekent. Volgens een samenvatting van Classiques Garnier behandelt het essay over de verzen van Vergilius de seksuele verhouding tussen man en vrouw, bestrijdt het mannelijke vooroordelen over de onderworpenheid van de vrouw en besluit het dat mannen en vrouwen uit dezelfde mal zijn gegoten. Het essay dat filosoferen gelijkstelt aan leren sterven opent met een aanhaling van Cicero. In Schaduw van Verlangen valt Montaigne tweemaal bij naam. Julian ligt ’s nachts wakker tussen Emma en Isabella en denkt aan het verlangen naar wat je niet kunt bezitten. Hij herinnert zich dat Montaigne dit gif noemde en komt tot de slotsom dat het angst is. Later zegt Isabella dat Montaigne waarschuwde voor obsessie, dat zelfkennis kan omslaan in zelfvernietiging wanneer ze te ver wordt doorgevoerd en dat hij het verlies van maat en gewoonte vreesde. De uitspraak is van Isabella hoort en is als personagekeuze verdedigbaar. De verwantschap met Montaigne reikt verder dan die twee zinnen. In Emma’s dagboek staat dat ze zichzelf en de anderen observeert, dat ze schrijft om te begrijpen en te onthouden en dat het schrijven een poging is vast te leggen wat anders in de vluchtigheid van het moment verdwijnt. Autonomie is er het vermogen de contouren van verlangens te herkennen en te beheersen, en soms te weigeren. Dat ligt dicht bij Montaignes zelfportret, waarin lichaam en denken in hetzelfde boek meedoen. Julians schetsboek toont dezelfde vrouw in elke tekening anders, en dat past bij het schilderen van de overgang. Isabella’s beheersingsreflexen noemt Emma manipulatie en Isabella herkent ze, maar kan ze niet stoppen. Dat is gewoonte in de zin van Montaigne, een patroon dat het oordeel overschaduwt. In Krassen in Steen  schrijft Alexandra Devos in haar notitieboek dat ze Vandermeersch heeft gekend en bewonderd, dat dit haar oordeel kleurt en dat ze het weet. Dat is een oordeel dat zichzelf onderzoekt, wat bij Montaigne past. Haar methode begint bij gewoonte. Wie systematisch de deuropening bewaakt terwijl hij nergens op wacht, heeft dat gedrag ergens aangeleerd, en ze schrijft het woord gewoonte naast haar notitie. Montaigne zou beide kanten van dat woord herkennen, want gewoonte verraadt waar iemand vandaan komt en maakt tegelijk het oordeel slaperig. Vandermeersch staat tegenover Montaigne. Hij is filosoof in de vakgroep Epistemologie en Ethiek en trekt gevolgen uit een premisse die volgens hem niemand wilde erkennen. Alexandra ontdekt dat haar eigen centrale these een onuitgesproken axioma veronderstelde, namelijk dat een systeem zijn grenzen kent, terwijl elk systeem die van binnenuit niet erkent. Wanneer Nox zegt dat hij haar twijfel begrijpt, noteert Alexandra dat het haar twijfel wordt en niet de twijfel, een klein verschil dat geen klein verschil is. Bij Montaigne dient twijfel het oordeel, en hier wijst het boek erop hoe een formulering twijfel kan toeschrijven aan een persoon. De rechtbank die de man moet scheiden van het moment sluit aan bij Montaignes wantrouwen tegenover algemene regels.
Lees wat deze denker hier doet  →
Portret van Michel Foucault

Michel Foucault

Michel Foucault werd op 15 oktober 1926 geboren in Poitiers en overleed op 25 juni 1984 in Parijs. In 1946 werd hij toegelaten tot de École Normale Supérieure. Hij behaalde in 1951 de agrégation filosofie en rondde ook een opleiding psychopathologie af. Als cultuurdiplomaat werkte hij onder meer in Uppsala en Hamburg. Vanaf 1960 doceerde hij in Clermont-Ferrand en vanaf 1966 in Tunis. In 1969 werd hij gekozen aan het Collège de France, waar hij vanaf 1970 de leerstoel geschiedenis van denksystemen bekleedde tot zijn dood. Hij verwierp het etiket structuralist, hoewel hij vaak zo werd ingedeeld. Zijn proefschrift verscheen in 1961 als Folie et déraison, een geschiedenis van de waanzin. In 1963 schreef hij Préface à la transgression, een essay over Georges Bataille. Les Mots et les choses (1966) maakte hem bekend en L’Archéologie du savoir volgde in 1969. In 1971 richtte hij samen met Pierre Vidal-Naquet en Jean-Marie Domenach de Groupe d’information sur les prisons op, die tot december 1972 gedetineerden een stem gaf. Nietzsche geldt als zijn grootste filosofische invloed. Surveiller et punir (1975) onderzoekt hoe de moderne samenleving straffen omvormde tot disciplinering. Disciplinaire macht werkt volgens Foucault onder meer via hiërarchische observatie en normaliserend oordeel, en ze brengt gehoorzame, bruikbare lichamen voort. Het panopticon, een gevangenisontwerp met een centrale toren, dient als model. Gevangenen weten nooit wanneer ze bekeken worden en gaan zichzelf daarom voortdurend controleren. In Histoire de la sexualité I (1976) verwerpt hij de repressieve hypothese. Het spreken over seks nam in de moderne tijd toe, in medische, juridische en psychologische vormen. Macht onderdrukt volgens Foucault dus niet alleen, ze brengt ook voort hoe we seksualiteit ervaren en begrijpen. De religieuze biecht verplaatste zich naar arts en therapeut, en mensen verinnerlijkten daarbij de normen. Waar macht is, is ook weerstand, en die weerstand heeft geen plek buiten de machtsrelaties. De delen twee en drie, L’Usage des plaisirs en Le Souci de soi, verschenen in juni 1984 en gaan over zelfzorg en een eigen stijl van bestaan. Het vierde deel bleef onafgerond. Foucault komt ter sprake in Schaduw van Verlangen van A.J. Heselman wanneer Emma zegt dat macht en verlangen onlosmakelijk verbonden zijn en dat het destructieve schuilt in de machtsstructuren waarin verlangen zich uit. Isabella vraagt verrast of Emma Surveiller et punir heeft gelezen en geeft toe dat Foucault een punt heeft. Verlangen bestaat volgens haar nooit in een vacuüm. Emma besluit daaruit dat verlangen begrepen moet worden en ziet instemming als een doorlopend gesprek. Later bekent Isabella dat ze Foucaults begrippen over macht en verlangen niet alleen bestudeerd heeft. Ze trainde zichzelf om situaties te sturen en mensen te leiden. Het begon als zelfbescherming in een wereld die vrouwelijke seksualiteit probeert te beheersen en het houdt haar nu zelf gevangen. Ze vraagt hoe je bevrijding van een nieuwe gevangenis onderscheidt. Daarmee raakt het verhaal aan Foucaults gedachte dat weerstand geen plek buiten de macht heeft. Het kijken vormt een tweede lijn. Julian, schilder en toeschouwer, vertelt Emma over Sarah, die een camera meenam en hem fotografeerde terwijl hij haar schilderde, tot niemand nog wist wie wie bekeek. Wanneer Emma zich later gadegeslagen weet, maakt Isabella’s blik haar handen zekerder. In het panopticon leidt de mogelijke blik tot zelfcontrole. Hier vergroot de blik de vrijheid van wie bekeken wordt, al blijft onzeker of dat bevrijding is of een fijnere vorm van sturing. Ook het biechten keert terug, wanneer Isabella vraagt of ze iets mag opbiechten en het verhaal later van haar bekentenis spreekt. Emma’s essay ten slotte behandelt de anderen als proefpersonen en stelt dat tederheid een vorm van macht kan zijn. Kennis over verlangen wordt daarmee zelf een machtsmiddel, wat aansluit bij Foucaults koppeling van macht en kennis. In het boek staan Bataille en Foucault zo naast elkaar. Bataille levert het beeld van overschrijding en verlies van het zelf, Foucault de vraag wie kijkt, wie stuurt en wie wordt gevormd.
Lees wat deze denker hier doet  →
Deze denkers staan centraal in de boeken.
Ontdek de boeken  →

Welk boek heb je gelezen?

Kies je boek, dan sta je meteen bij het verhaal dat erbij aansluit.
Staat jouw boek er niet bij? Dan ligt er nog geen vervolg klaar.

Uit je winkelmand gehaald

Ongedaan maken

Het boek zit in je winkelmand

Je kunt verder kijken of meteen bestellen.
Naar de winkelmand